top of page

Ирвэсийн тухай 

​

  1. Ерөнхий мэдээлэл

1.webp

   Үслэг арьс, нууцлаг зан төрхөөрөө дэлхий дахинд алдаршсан, устах аюулд орсон цоохор ирвэс (Panthera uncia) нь Төв Азийн бартаа саад ихтэй, өндөр уулсаар нутагладаг билээ. Өндөр уулс, хад асга цохио гээд хүйтэн, цулгуй, нүцгэн байгальд төгс зохицсон байдаг ч хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй аюул заналхийлэл нь тэдний амьдрах орчинд аюул заналхийлэл болж байна. Тэдний тархац нутаг 2 сая гаруй км² талбайг хамардаг хэдий ч зэрлэг байгальд ердөө 3920-оос 6390 орчим цоохор ирвэс үлдсэн гэж эрдэмтэд тооцоолж байна.

"Нууц ноёнтон": Цоохор ирвэс нь ихэвчлэн ганцаараа амьдардаг бөгөөд тэр бүр олж хараад байхааргүй нууцлаг амьтан юм.

Шөнөөр явагч (Crepuscular): Үүр цайх болон үдшийн бүрий болох үе нь энэ амьтны хамгийн идэвхтэй үе юм. 

Уудам газар нутагтан: Зарим цоохор ирвэс 1000 хүртэлх километр квадрат талбай бүхий эзэмшил нутагтай байдаг.

Өрх толгойлсон эмэгчин ирвэс: Эмэгчин ирвэс гүемнүүдээ ойролцоогоор 18 сарын турш огт ганцаараа өсгөж, хүмүүжүүлдэг.

Хүйтэн, хуурай: Цоохор ирвэс нь голдуу хуурай, гандуу, ургамлын бүрхэвч муутай уулархаг бүсэд амьдардаг.

Дөлгөөн номхон: Цоохор ирвэс хүн рүү дайрч, түрэмгийлэл үзүүлдэггүй гэдгээрээ алдартай.

Махан идэшт: Энэхүү муурны овгийн амьтны гол идэш тэжээл нь янгир, аргаль болон хөх хонь юм.

Шинжлэх ухааны нэршил ба үүсэл гарвал

  Panthera uncia: (Өмнөх нэршил: Uncia uncia): Түүний төрлийн нэр болох Uncia нь хуучин франц хэлний once гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд анх Евроазийн шилүүсийг нэрлэхэд ашиглагддаг байжээ. Үүнээс үүдэн англи хэлэнд цоохор ирвэсийг хааяа "ounce" гэж дуудах нь бий.

Цоохор ирвэс нь өөрийн уугуул нутаг орнуудад олон янзын нэрээр алдаршсан байдаг. Үүнд:

  • Монгол: Ирвэс

  • Хасаг: Барыс (Bars / Barys)

  • Хиргис: Илбирс

  • Төвөд: Zigsa

  • Ладак (Энэтхэг): Shan

  • Пуштун (Афганистан, Пакистан): واورين پړانګ‎ (Wāwrīn pṛāng)

  • Дари (Афганистан): پلنگ برفی (Palang-e barfi)

  • Хинди, Урду: برفانی چیتا (Barfānī chītā)

  • Санскрит, Хинди: हिम तेन्दुआ (Him tendua)

2_edited.jpg

​1.Биеийн хэмжээ

Мөрний өндөр 55 – 65 см (22 – 26 инч)

Биеийн урт 90 – 115 см (36 – 44 инч)

Сүүлний урт ойролцоогоор 100 см (40 инч)

Цоохор ирвэс нь өөрийн амьдрах орчиндоо гайхалтай төгс зохицсон биеийн бүтэцтэй.

  • Байгалийн цасны гутал: Түүний ер бусын том сарвуунууд нь цасанд шигдэхээс хамгаалдаг бөгөөд яг л зориулалтын цасны гутал мэт үүрэг гүйцэтгэнэ.​

3.webp
  • Дугуй бөгөөд богино чих нь биеийн дулаан алдагдлыг бууруулдаг. Мөн өргөн, богино хамрын хөндий нь гаднах хүйтэн агаарыг уушгинд хүрэхээс өмнө бүлээсгэх (температурыг багасгах) үүрэгтэй.

  • Энэхүү муурын овгийн амьтан нь богино, хүчирхэг урд хөл, харьцангуй урт хойд хөлтэй. Энэ нь тэдэнд ганц үсрэлтээр 10 метр (30 фут) хүртэлх хол зайд дүүлэн үсрэх хүчийг өгдөг байна.

  • Түүний бараан толбо, цагирган хээ бүхий саарал цагаан зүсмийн үслэг арьс нь хад асга, цас мөсөн дунд маш сайн өнгөлөн далдлалт болдог​.

4.webp
  • Маш урт сүүл нь хад асгатай газраар тэнцвэрээ олоход нь тусалдаг төдийгүй унтаж амрах үедээ биеэ ороож, дулаацуулах хөнжил болгон ашиглагддаг.

​

5.webp

2. Зан төрх

Цоохор ирвэс нь зан төрхийн хувьд маш зожиг, нууцлаг амьтан. Тэд үүр цайх болон үдшийн бүрийгээр хамгийн идэвхтэй байдаг бөгөөд шинжлэх ухаанд үүнийг "crepuscular activity pattern" хэмээн нэрлэдэг. Мөн хэдэн зуун километр квадрат талбайг хамарсан эзэмшил нутгаа тогтмол шалгаж, эргүүлд явдгаараа онцлогтой. 

Гэр бүлийн амьдрал: Нийлүүлгийн үеэр эр, эм ирвэс богино хугацаанд хамт байх, эсвэл эмэгчин ирвэс гүемнүүдтэйгээ хамт явах үед л тэднийг гэр бүлээр нь харж болно.

Бие даах үе: Гүемнүүд нь ойролцоогоор 2 нас хүрэхээрээ өөрийн гэсэн нутаг дэвсгэрийг хайхаар эхээсээ салж яван бие даасан амьдралаа эхлүүлдэг.

Үнэрт тэмдэг үлдээх: Цоохор ирвэсүүд өөр хоорондоо харилцахын тулд байгаль дээр бусад ирвэсүүддээ тэмдэглэгээ үлдээдэг. Тэд хойд хөлөөрөө газар малтаж, хад руу шээх зэргээр нутаг дэвсгэрээ тэмдэглэж, эсвэл хамтрагчаа эрж хайдаг байна.

Дуугарч чаддаггүй ирвэс: Цоохор ирвэс нь бусад том муурын овгийн амьтдын адил хүрхрэх, исгэрэх, архирах, ёолох, улих зэрэг дуу авиа гаргадаг. Гэвч тэдний хоолойн бүтэц (анатоми)-ийн онцлогоос шалтгаалан архирч (gầm/roar) чаддаггүй бөгөөд үүний оронд "чафф" (chuff) гэх түрэмгий бус, тургих шиг чимээ гаргадаг.

Хүнд аюулгүй: Цоохор ирвэс нь хүнд огт түрэмгий ханддаггүй. Түүхэнд цоохор ирвэс хүн рүү дайрсан гэх албан ёсоор батлагдсан ганц ч тохиолдол байдаггүй. Тэднийг идэш тэжээлээ идэж байх үед нь саатуулж, саад болсон ч тэд идэшээ хамгаалж дайрахын оронд зугтахыг илүүд үздэг байна. 

6.webp

  3. Амьдралын мөчлөг

​Цоохор ирвэсүүдийн ороо нийлгийн үе нь 1 дүгээр сараас 3 дугаар сарын дундуур хүртэл үргэлжилдэг. Энэ хугацаанд эр, эм ирвэс хэдэн өдрийн турш хаана ч явсан хамтдаа байж үржилд ордог байна.

Төрөлт: Эмэгчин ирвэс ихэвчлэн 93-оос 110 хоногийн турш хээлээ тээх бөгөөд дараа нь аюулгүй, нөмөр нөөлөгтэй агуй эсвэл үүр олон байрлаж, 6 эсвэл 7 дугаар сард гүемнүүдээ төрүүлдэг.

Асарч хамгаалах нь: Халамжит эх ирвэс үр төлөө ганцаараа өсгөж, тэднийг хоол ундаар ханган, аюул ослоос хамгаалдаг байна.

 Гүемнүүдийн өсөлт хөгжилт ба Амьдралын мөчлөг

Цоохор ирвэсийн гүемнүүд маш хурдан өсөж томордог.

Төрөх үе: Гүемнүүд төрөхдөө маш жижигхэн, биеэ хамгаалах чадваргүй байдаг бөгөөд ойролцоогоор 7 хоногтой болж байж анх нүдээ нээдэг.

2 сартай: Гүемнүүд хатуу хоол (мах) идэж эхлэхэд бэлэн болно.

3 сартай: Тэд эхийгээ дагаж явж эхлэх бөгөөд ан гөрөө хийх зэрэг амьдралын чухал зан үйлүүдэд суралцаж эхэлдэг.

18–22 сартай: Эхээсээ салж, бүрэн бие даасан амьдралд шилжинэ.

Бэлгийн бойжилт: Зэрлэг байгаль дахь хязгаарлагдмал мэдээллээс үзэхэд эмэгчин ирвэс 3 насандаа анхны гүемээ төрүүлэхэд бэлэн болдог бол эр ирвэсүүд 4 насандаа бэлгийн хувьд бүрэн бойжиж гүйцдэг байна.

Наслалт: Гаршуулсан буюу амьтны хүрээлэнгийн цоохор ирвэс 22 хүртэл жил насалсан тохиолдол байдаг. Харин зэрлэг байгаль дахь амьдрал хамаагүй хатуу ширүүн тул тэдний дундаж наслалт ихэвчлэн 10-аас 12 жил байдаг аж.

​​

7.webp

​4.Идэш тэжээл

Цоохор ирвэсийн идэш тэжээл нь тэдний амьдарч буй бүс нутгаасаа хамааран өөр өөр байдаг ч ихэвчлэн зэрлэг хонь, ямааг олзоо болгодог. Үүнээс хамгийн гол гурван олз бол хөх хонь, Азийн янгир болон аргаль юм.

Амьдрах орчны гол хүчин зүйл: Тухайн бүс нутагт зэрлэг ан амьтан, идэш тэжээл хэр элбэг байгаа нь цоохор ирвэс тэнд амьдрахад тохиромжтой эсэхийг тодорхойлдог хамгийн чухал хүчин зүйл болдог байна.

Цоохор ирвэс олзоо маш удаан, ихэвчлэн 3-аас 4 хоногийн турш иддэг. Энэ хугацаанд тэд тас, хэрээ зэрэг сэг зэмээр хооллогчдоос хоолоо хамгаалахын тулд олзоо барьсан газрынхаа ойролцоо байж, хэдэн цаг тутамд идэж хажсаар араг яс үлдэртэл нь цэвэрлэдэг байна. Тэд дунджаар 8-аас 10 хоног тутамд нэг том амьтан агнадаг.

Хүйсний ялгаа: Эр, эм цоохор ирвэсүүдийн хоолны цэс болон ангуучлах хэв маягт үл ялиг ялгаа байдаг ажээ.

Боломжийг ашиглагч махчин: Тэд нөхцөл байдалд тохируулан ангуучилдаг бөгөөд заримдаа мал сүрэг (хонь, ямаа, морь эсвэл сарлагийн тугал) руу, тэр дундаа бэлчээрт хаягдсан, хоцорсон мал руу довтолдог.

Хашаа хороо руу халдах нь: Зарим бүс нутагт цоохор ирвэс малын хашаа хороонд нэвтрэн орж, олон тооны мал нэг дор хороосон тохиолдол гардаг байна. Зэрлэг ан амьтан ховордож, цаг агаар хатуурах өвлийн улиралд ан хийхэд хүндрэлтэй болдог тул мал сүрэг рүү халдах тохиолдол улам ихэсдэг байна.

​

8.webp

​​5.Амьдрах орчин

Цоохор ирвэс нь Төв Азийн сүрлэг уулсаар нутагладаг. Тэдний тархац нутаг нь 2 сая км² талбайг (ойролцоогоор Гренланд эсвэл Мексик улсын газар нутагтай тэнцэхүйц) хамардаг боловч өдгөө зэрлэг байгальд ердөө 3920-оос 6390 орчим цоохор ирвэс үлдэж хоцроод байна. 

Тархсан 12 улс: Цоохор ирвэсийн амьдрах орчин нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Хиргис, Монгол, Непал, Пакистан, Орос, Тажикистан, Узбекистан гэсэн 12 улсын газар нутгийг дамнан оршдог.

Байгаль хамгааллын гол цэг: БНХАУ-д нийт цоохор ирвэсийн амьдрах орчны 60 хүртэлх хувь нь ногддог тул энэхүү амьтныг хамгаалах дэлхий дахины үйл хэрэгт хамгийн их нөлөө үзүүлэхүйц чухал улсад тооцогддог байна.

Өндөрлөгийн ялгаа: Гималайн нуруунд цоохор ирвэс ихэвчлэн далайн түвшнээс дээш 3000-аас 5400 метрийн өндөрт байдаг. Харин Монгол болон Орос улсад харьцангуй нам дор газар буюу 1000 метрийн өндөрлөгөөс эхлэн тааралддаг ажээ.

Байгаль цаг уур: Цоохор ирвэсийн нутагладаг өндөр уулын бүсэд уур амьсгал хүйтэн, хуурай байх бөгөөд эгц эгц хажуу уулсад нь зөвхөн багахан өвс ургамал, намхан бут сөөг л ургадаг.

Бартаат газар: Тэд хад асга, хадан хясаа, хавцал зэрэг бартаа саад ихтэй газар нутгийг илүүд үздэг. Энэхүү газар зүйн бүтэц нь тэднийг ан олзоо дээрээс тод харах, мөн ан руугаа анзаарагдалгүйгээр сэмхэн дөхөж очиход нь төгс өнгөлөн далдлалт болж өгдөг байна.

​

10.webp

​​​

6.Эзэмшил нутаг ба Шилжилт хөдөлгөөн

Цоохор ирвэс бүр өөрийн гэсэн тодорхой эзэмшил нутагтай байдаг. Тэд бусад муурын овгийн амьтад шиг нутаг дэвсгэрийнхээ төлөө тийм ч хүчтэй түрэмгийлэл үзүүлдэггүй ч эр ирвэсүүд өөрийн гэсэн онцгой эзэмшил нутгийг хамгаалах хандлагатай байдаг. Гэсэн хэдий ч тэдний нутаг дэвсгэр эмэгчин ирвэсүүдийнхтэй давхцах нь бий.

Цоохор ирвэс бүрт шаардлагатай газар нутгийн хэмжээ нь байгалийн тогтоцоосоо хамааран өөр өөр байдаг. Эрдэмтдийн үзэж байгаагаар энэ нь идэш тэжээлийн элбэг ховортой шууд холбоотой аж. Ан олз элбэгтэй бүс нутагт ирвэсийн эзэмшил нутаг ердөө 30–65 км² шиг жижиг байж болдог. Харин идэш тэжээл ховортой газарт тэд ан хийх орон зайгаа тэлэх шаардлагатай болдог тул эзэмшил нутаг нь 1000 км²-аас ч илүү гарах тохиолдол бий.

Цоохор ирвэсүүд нь нүүдэлчин зантай бөгөөд ан хийх явцдаа өөрийн эзэмшил нутгаар тасралтгүй хэрэн хэсэж, бусад ирвэсийг нэвтрэхээс сэргийлж тэмдэглэгээ үлдээдэг. Тэд ихэвчлэн уулын нуруу, хадны ёроолоор аялж, унтаж амрах газраа сонгохдоо эргэн тойрны орчин сайн харагдахуйц дээр байрлалыг сонгодог байна.

Цоохор ирвэсүүд өөрийн эзэмшил нутгаасаа гарч, богино хугацаанд маш хол зайг туулах алсын аялал хийдэг гэдгээрээ алдартай. Амьдрах орчныг зураглах орчин үеийн технологийн тусламжтайгаар нэгэн цоохор ирвэс ердөө ганцхан шөнийн дотор 43.5 км (27 миль) уудам цөлийг туулан гарсан баримтыг эрдэмтэд тэмдэглэн авч байжээ.​

bottom of page